Wiemy, że morskie planowanie przestrzenne to praktyczna droga tworzenia i wprowadzania racjonalnej organizacji w zakresie korzystania z przestrzeni morskiej. Istotne jest przy tym pogłębianie interakcji między jej użytkownikami zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska oraz w powiązaniu z urzeczywistnianiem celów społeczno-gospodarczych w otwarty planistycznie sposób.

Morskie planowanie przestrzenne (marine spatial planning – MSP), rozumiane czysto technicznie, pełni rolę instrumentu służącego realizacji zintegrowanej polityki morskiej Unii Europejskiej. Polityka ta koncentruje się na zintegrowanym podejściu do spraw morskich, odwołując się do wszelkich dostępnych metod badawczych stosowanych w naukach społecznych w zakresie identyfikacji i rozwiązywania problemów wynikających z użytkowania morza przez człowieka. Uzasadnieniem dla wprowadzenia zintegrowanego podejścia stało się dostrzeżenie „wymiaru morskiego” oraz powiązanie go z konkurencyjnością przemysłów morskich i tworzeniem miejsc pracy, rybołówstwem i akwakulturą morską, morskim handlem międzynarodowym, transportem morskim i logistyką, dostępem do źródeł energii, skutkami zmian klimatycznych i przeciwdziałaniem im, zapewnieniem wysokiego poziomu ochrony środowiska i utrzymania różnorodności biologicznej, badaniami i innowacjami morskimi. Morskie planowanie przestrzenne jest instrumentem polityki morskiej zarówno na poziomie regionalnym, jak i krajowym. Jednym z celów polityki morskiej jest stworzenie sprawnego systemu zarządzania morskiego. Wśród kierunków polskiej polityki morskiej przyjętej w marcu 2015 r. jest usprawnienie zarządzania morskiego. Do zakresu działań na rzecz usprawnienia zarządzania morskiego włączono opracowanie planów zagospodarowania polskich obszarów morskich z uwzględnieniem podejścia ekosystemowego.

Trzy lata temu, w 2015 r., zmieniona została ustawa o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej. Zmiana miała na celu implementację do polskiego prawa przepisów dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/89/UE z 23 lipca 2014 r., ustanawiającej ramy planowania przestrzennego obszarów morskich (dyrektywa MSP). Patrząc z perspektywy polskiego prawa, zmiany z 2015 r. mają funkcjonalnie istotne dla polskiego morskiego planowania przestrzennego znaczenie. Dyrektywa MSP ma już 4 lata. Przez ten czas morskie planowanie przestrzenne stało się w Polsce dużo bardziej rozpoznawalne niż wcześniej. Wynika to głównie z działań podjętych przez administrację morską przy wsparciu specjalistów, zajmujących się zarówno teorią, jak i praktyką MSP. Nie ma większych wątpliwości, że od samego początku działania te były wynikiem starań podjętych w celu wykonania obowiązku nałożonego przepisami unijnej dyrektywy tak na Polskę, jak i na każde inne nadbrzeżne państwo członkowskie Unii Europejskiej. Tym, można przyjąć, wymiernym obowiązkiem jest opracowanie planów zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich do 2021 r. Nie bez znaczenia jest też fakt, że to nie UE, ale właśnie jej państwa członkowskie posiadają kompetencje i są odpowiedzialne za sporządzenie i określenie, w granicach swoich obszarów morskich, formy i treści morskich planów zagospodarowania przestrzennego. Co istotne, dotyczy to również rozwiązań instytucjonalnych, mających bezpośrednie przełożenie na właściwy podział, w tym „dystrybucję” przestrzeni morskiej. Właściwy, czyli uwzględniający odpowiednio różne funkcje i sposoby wykorzystania tak wyjątkowej i wielowymiarowej przestrzeni, jaką jest morze wraz z jego zasobami.

Zanim jeszcze przyjęto w 2014 r. unijną dyrektywę MSP, kilka lat wcześniej, w 2008 r.,
Komisja Europejska w komunikacie „Mapa drogowa na rzecz planowania przestrzennego obszarów morskich: opracowanie wspólnych zasad w UE”, zwracając państwom członkowskim uwagę na konieczność integracji sektorowej i transparentność procesu MSP w celu jego lepszego publicznego rozumienia, określiła 5 kluczowych kwestii dla rozwoju morskiego planowania przestrzennego, a mianowicie: współpracę transgraniczną; monitorowanie i ewaluację; gromadzenie wiedzy i aktualizację baz danych; koordynację działań przez państwa członkowskie w zakresie uproszczenia procesu decyzyjnego; opracowywanie koncepcji morskiego planowania przestrzennego w sposób transparentny. W tym właśnie komunikacie KE jest również mowa o obowiązku państw członkowskich w zakresie wdrożenia planowania przestrzennego obszarów morskich. Warto jednak przypomnieć, że morskie planowanie przestrzenne nie jest autorskim pomysłem UE. Rozwojowi instrumentów morskiego planowania przestrzennego i zarządzania morskiego służą indywidualne doświadczenia państw z różnych regionów świata. Przykładowo, w Europie miały one swoje początki w latach 80. ubiegłego wieku m.in. w Holandii i wynikały z doświadczeń płynących ze zintegrowanego zarządzania obszarami przybrzeżnymi (integrated coastal zone management – ICZM).

Głównym celem morskiego planowania przestrzennego jest promowanie zrównoważonego rozwoju i zdefiniowanie wykorzystania obszarów morskich do różnych celów oraz do zarządzania sposobami wykorzystania przestrzeni i konfliktami na obszarach morskich. Aby to osiągnąć, państwa członkowskie powinny przynajmniej zapewnić, że wynikiem procesu lub procesów planowania jest kompleksowy plan przedstawiający różne sposoby wykorzystania przestrzeni morskiej, uwzględniający długotrwałe zmiany spowodowane zmianą klimatu. Należy przy tym zwrócić uwagę na dwie kwestie. Jedna związana jest z podejściem ekosystemowym, druga z zarządzaniem adaptacyjnym.

Polski ustawodawca już w 2003 r. wprowadził możliwość opracowywania morskich planów zagospodarowania przestrzennego na podstawie przepisów ustawy o obszarach morskich RP i administracji morskiej. Jednak nie skorzystano wówczas z możliwości wynikającej z przyjętych przepisów i nie opracowano morskich planów zagospodarowania przestrzennego. Przepisy wprowadzone w 2015 r. do tej ustawy, zapewniające wykonanie dyrektywy MSP, są obecnie podstawą opracowania planów. W art. 37b. ust.1 ustawy o obszarach morskich RP i administracji morskiej ustawodawca wprowadził obowiązek sporządzania projektu planu przez właściwego terytorialnie dyrektora urzędu morskiego, który musi uwzględniać podejście ekosystemowe oraz: wsparcie zrównoważonego rozwoju w sektorze morskim z uwzględnieniem aspektów gospodarczych, społecznych i środowiskowych, w tym poprawy stanu środowiska i odporności na zmiany klimatu; obronność i bezpieczeństwo państwa; koordynację działań odpowiednich podmiotów i sposobów wykorzystania morza. W ust. 1a. art. 37b zdefiniowane zostało podejście ekosystemowe.

Podejście ekosystemowe oznacza, że w zarządzaniu działalnością człowieka zostaną łącznie spełnione następujące warunki: wpływ na ekosystem planowanej działalności człowieka będzie na poziomie umożliwiającym osiągnięcie i utrzymanie dobrego stanu ekologicznego środowiska; zostanie zachowana zarówno zdolność do prawidłowego funkcjonowania ekosystemu, jak i odporność na zmiany środowiskowe, powstałe w wyniku działalności człowieka; zostanie umożliwione jednoczesne, trwałe i zrównoważone użytkowanie zasobów i usług ekosystemowych przez obecne i przyszłe pokolenia. Podejście takie jest również realizowane w sposób uwzględniający potrzeby ekosystemów i uwarunkowania regionów morskich, umożliwiając zarządzanie adaptacyjne. Celem zarządzania adaptacyjnego jest zapewnienie rozwoju w oparciu o wiedzę i doświadczenie, z wykorzystaniem stale gromadzonych i aktualizowanych danych oraz informacji o regionie morskim. Zarządzanie adaptacyjne wymaga kierowania się zasadą przezorności oraz zasadą prewencji.

Transparentne, przekrojowe i zdolne do poddania się kontroli planowanie i zarządzanie obszarami morskimi jest ograniczone w praktyce. Granice wyznacza skuteczność działania lokalnych i regionalnych organów posiadających kompetencje do podejmowania decyzji. Do problemów MSP zalicza się: brak odpowiedniego monitoringu przestrzeni morskiej; niespójność i fragmentację programów badawczych dotyczące morza; zlokalizowanie planowania przestrzennego na obszarach morskich na poziomie regionu; słabą więź planowania przestrzennego lądowo-morskiego (brak wizji całości obejmującej obszar całego państwa z obszarami morskimi, również z wyłączną strefą ekonomiczną); słabą koordynację w zakresie różnych polityk i strategii (polityka energetyczna, transportowa, obronna, strategie zarządzania obszarami przybrzeżnymi, ochrony środowiska, ochrony brzegów, rozwoju turystyki) mających za przedmiot obszary morskie. Z tego też względu wyjątkowo ważne jest, żeby działania administracji i wszystkich zainteresowanych podmiotów na poziomie krajowym w zakresie planowania przestrzennego obszarów morskich były rozumiane jako droga do wypracowania metody eliminacji konfliktów na styku gospodarczo-inwestycyjnego wykorzystania obszarów morskich (np. rybołówstwa morskiego, turystyki i rekreacji, energetyki wiatrowej) zgodnie z zasadami ochrony i zachowania środowiska morskiego wynikającymi z prawa międzynarodowego.

Obecnie trwają w Polsce zaawansowane prace w zakresie zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich, co pozwala mieć nadzieję, że polski morski plan zagospodarowania przestrzennego zostanie opracowany na czas i będzie gotowy w 2021 r.