Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w Luksemburgu wydał 8 maja 2019 r. wyrok w przedmiocie ustalenia sytuacji ubezpieczeniowej osób pracujących poza granicami kraju. Należy wskazać, że orzeczenie to pozwala na rozstrzygnięcie wątpliwości w zakresie ustalenia podlegania ubezpieczeniom społecznym i wykluczenia możliwości zastosowania w sprawie kilku ustawodawstw, podkreślając jednocześnie rolę miejsca zamieszkania na terytorium UE w kontekście ubezpieczeniowym. Orzeczenie trybunału jest niezwykle istotne nie tylko dla osób wykonujących pracę na statkach, ale również dla armatorów, bowiem rozstrzyga ono, zgodnie z jakimi przepisami marynarz mający miejsce zamieszkania na terytorium Unii Europejskiej powinien opłacać składki na ubezpieczenie społeczne (z założenia i w domyśle obowiązkowo).

Sprawa ubezpieczenia społecznego marynarzy w Polsce była i jest nadal przedmiotem wielu dyskusji, w których zasadnie wskazuje się, że polscy marynarze w tym zakresie są zasadniczo niezabezpieczeni, ponieważ w polskim systemie prawnym w dalszym ciągu nie przewidziano rozwiązań przeznaczonych dla tej szczególnej grupy zawodowej. Z drugiej strony dotychczas prezentowane projekty i pomysły w tym zakresie były co najmniej karkołomne (np. objęcie marynarzy takimi samymi zasadami jak osoby pracujące na lądzie, tj. pełne ozusowanie ich pensji) i prowadziłyby tylko do znaczącego wykluczenia polskich marynarzy z zagranicznych rynków pracy.

Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego w UE

Od przystąpienia Polski do UE 1 maja 2004 r. polski system zabezpieczenia społecznego podlega koordynacji, tj. dostosowaniu i łączności z systemami zabezpieczenia społecznego UE. System zabezpieczenia społecznego został uregulowany w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. Urz. UE L 166 z 30.04.2004 r., str. 1, z późn. zm.) oraz rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. Urz. UE L 284 z 30.10.2009 r., str. 1, z późn. zm.).

W tym miejscu należy wskazać, że ww. przepisy obowiązywały w państwach członkowskich UE do 27 czerwca 2012 r., natomiast w stosunku do Szwajcarii zaczęły obowiązywać 1 kwietnia 2012 r., a do Państw EOG 1 czerwca 2012 r. Od 28 czerwca 2012 r. we wszystkich państwach członkowskich obowiązują przepisy Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 465/2012 z 22 maja 2012 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz rozporządzenie (WE) nr 987/2009 dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 (Dz. Urz. UE L 149 z 08.06.2012 r., str. 4). Przepisy te zostały przyjęte przez państwa EOG 2 lutego 2013 r. Jednak, Szwajcaria w dalszym ciągu stosuje przepisy rozporządzeń 883/2004 i 987/2009 przed zmianami wprowadzonymi przez rozporządzenie 465/2012.

Tytuł II rozporządzenia nr 883/2004
zawiera normy dotyczące ustalania mającego zastosowanie ustawodawstwa z zakresu zabezpieczenia społecznego i obejmuje art. 11–16 tego rozporządzenia. Zgodnie z art. 11 tego rozporządzenia, zatytułowanym Zasady ogólne:

„1. Osoby, do których stosuje się niniejsze rozporządzenie, podlegają ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego. Ustawodawstwo takie określane jest zgodnie z przepisami niniejszego tytułu. […]

3. [Z zastrzeżeniem przepisów] art. 12 do 16:

a) osoba wykonująca w państwie członkowskim pracę najemną lub pracę na własny rachunek podlega ustawodawstwu tego państwa członkowskiego;
b) urzędnik służby cywilnej podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, jakiemu podlega zatrudniająca go administracja;
c) osoba otrzymująca zasiłek dla bezrobotnych zgodnie z przepisami art. 65 na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego zamieszkania podlega ustawodawstwu tego państwa członkowskiego;
d) osoba powołana lub odwołana ze służby w siłach zbrojnych lub służby cywilnej w państwie członkowskim podlega ustawodawstwu tego państwa członkowskiego;
e) każda inna osoba, do której nie mają zastosowania przepisy lit. a) do d), podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, bez uszczerbku dla innych przepisów niniejszego rozporządzenia, gwarantujących jej świadczenia na podstawie ustawodawstwa jednego lub kilku innych państw członkowskich.

4. Do celów stosowania przepisów niniejszego tytułu praca najemna lub praca na własny rachunek wykonywana normalnie na pokładzie statku na morzu pod banderą państwa członkowskiego uważana jest za pracę wykonywaną w tym państwie członkowskim. Jednakże osoba zatrudniona na pokładzie statku pod banderą państwa członkowskiego, a otrzymująca wynagrodzenie za taką pracę od przedsiębiorstwa lub osoby, których siedziba lub miejsce prowadzenia działalności są w innym państwie członkowskim, podlega ustawodawstwu tego ostatniego państwa członkowskiego, jeżeli zamieszkuje w tym państwie. […]”.

Przedmiot orzeczenia TSUE

Sprawa rozpatrywana przez trybunał dotyczyła obywatela Łotwy, mającego miejsce zamieszkania na Łotwie, który od sierpnia do grudnia 2013 r. pracował jako steward dla Oceanwide Offshore Services B.V., spółki z siedzibą w Holandii. Marynarz wykonywał tę działalność na pokładzie statku pływającego pod banderą Bahamów, który w rozpatrywanym okresie pływał na niemieckiej części szelfu kontynentalnego Morza Północnego. Niderlandzkie organy podatkowe wydały wobec obywatela Łotwy decyzję podatkową za 2013 r. o ustaleniu wymiaru podatku dochodowego i składek na zabezpieczenie społeczne. Marynarz odwołał się od wydanej decyzji, podnosząc, że nie był objęty systemem zabezpieczenia społecznego w Holandii. Rozpoznający sprawę na skutek odwołania Sąd Najwyższy Holandii powziął określone wątpliwości i postanowił zawiesić postępowanie oraz zwrócić się do trybunału z pytaniem prejudycjalnym.

Celem zwrócenia się z pytaniem prejudycjalnym było ustalenie, czy art. 11 ust. 3 lit. e) rozporządzenia nr 883/2004 należy interpretować w ten sposób, że osoba – mimo iż pracuje jako marynarz dla pracodawcy mającego siedzibę w jednym z państw członkowskich, na statku pływającym pod banderą państwa trzeciego i poza terytorium Unii Europejskiej – które zachowała miejsce zamieszkania w państwie członkowskim pochodzenia, jest objęta zakresem zastosowania tego przepisu, w związku z czym ustawodawstwem mającym zastosowanie do tej sytuacji jest ustawodawstwo państwa członkowskiego miejsca zamieszkania tej osoby.

W wydanym orzeczeniu trybunał odniósł się do wcześniejszych orzeczeń, podkreślając ponownie, że sama okoliczność świadczenia pracy poza terytorium UE, nie wystarczy, by przepisy prawa wspólnoty dotyczące swobodnego przepływu pracowników, m.in. rozporządzenie nr 883/2004, zostały pozbawione zastosowania, pod warunkiem, że stosunek pracy zachowuje wystarczająco ścisły związek z tym terytorium. Zgodnie z orzecznictwem trybunału wystarczająco ścisły związek pomiędzy stosunkiem pracy a terytorium UE wynika w szczególności z okoliczności, że obywatel wspólnoty, zamieszkały w jednym z państw członkowskich, został zaangażowany przez przedsiębiorstwo mające siedzibę w innym państwie członkowskim, na którego rachunek wykonuje działalność zawodową (wyrok z 19 marca 2015 r., Kik, C 266/13, EU:C:2015:188, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).

W uzasadnieniu orzeczenia trybunał podniósł, że marynarz na statku pływającym pod banderą państwa trzeciego nie jest objęty również zasadą ogólną z art. 11 ust. 4 rozporządzenia nr 883/2004, wskazującą w wypadku marynarzy ustawodawstwo państwa członkowskiego bandery (zob. podobnie wyrok z dnia 19 marca 2015 r., Kik, C 266/13, EU:C:2015:188, pkt 56).

Trybunał podkreślił, iż z brzmienia art. 11 ust. 3 lit. e) rozporządzenia nr 883/2004 wynika, że „każda inna osoba, do której nie mają zastosowania przepisy lit. a) do d), podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, bez uszczerbku dla innych przepisów niniejszego rozporządzenia, gwarantujących jej świadczenia na podstawie ustawodawstwa jednego lub kilku innych państw członkowskich”. Nadto z literalnej wykładni tego przepisu wynika, że prawodawca UE użył wyrażeń ogólnych, w szczególności wyrażeń „każda inna osoba” oraz „bez uszczerbku dla innych przepisów niniejszego rozporządzenia”, w tym celu, by nadać art. 11 ust. 3 lit. e) charakter normy kolizyjnej domykającej system, obejmującej swoim zakresem stosowania wszystkie osoby znajdujące się w sytuacji, która nie jest konkretnie uregulowana w innych przepisach rozporządzenia, oraz by wprowadzić pełny system ustalania mającego zastosowanie ustawodawstwa. Ponadto treść tego przepisu nie zawiera żadnego ograniczenia jego zakresu zastosowania do osób nieaktywnych zawodowo.

Trybunał, odpowiadając na pytanie prejudycjalne, wskazał, że w świetle ogółu powyższych rozważań na przedłożone pytanie trzeba udzielić następującej odpowiedzi: art. 11 ust. 3 lit. e) rozporządzenia nr 883/2004 należy interpretować w ten sposób, że sytuacja taka jak w sprawie w postępowaniu głównym, w której osoba – mimo że pracuje jako marynarz dla pracodawcy mającego siedzibę w jednym z państw członkowskich, na statku pływającym pod banderą państwa trzeciego i poza terytorium UE – zachowała miejsce zamieszkania w państwie członkowskim pochodzenia, jest objęta zakresem zastosowania tego przepisu, w związku z czym ustawodawstwem mającym zastosowanie do tej sytuacji jest ustawodawstwo państwa członkowskiego miejsca zamieszkania tej osoby.

Aktualny stan prawny w Polsce

Rzeczona problematyka aktualnie regulowana jest w Polsce zgodnie z brzmieniem art. 6 ust. 1 pkt. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń, z którego wynika, że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są pracownikami. Z uwagi na powyższe marynarze posiadający miejsce zamieszkania w RP, którzy wykonują pracę poza obszarem RP, tj. m.in. pod obcymi banderami (w tym tzw. wygodnymi banderami), na statkach zarządzanych przez zagranicznych armatorów z siedzibami w państwach członkowskich i innych lub na lądzie za granicą, nie są obligatoryjnie objęci polskim systemem zabezpieczenia społecznego, ponieważ polskie ustawodawstwo nie kreuje takiej podstawy prawnej.

Natomiast obecnie obowiązujące przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych umożliwiają osobom będącym obywatelami polskimi wykonującymi pracę za granicą w podmiotach zagranicznych zgłoszenie do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych na zasadach dobrowolności. Stosownie do art. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych prawo do dobrowolnego objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi przysługuje osobom, które nie spełniają warunków do objęcia tymi ubezpieczeniami obowiązkowymi. Ustawodawca daje możliwość przystąpienia do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego oraz rentowych i samodzielnego opłacania składek na te ubezpieczenia. Do ubezpieczeń dobrowolnych może przystąpić każda osoba, która nie podlega obowiązkowym ww. ubezpieczeniom.

W praktyce instytucja ta może być wykorzystywana przez osoby, które uzyskują stałe miesięczne dochody, a jednocześnie nie mają tytułu do ubezpieczeń wskazanych w art. 6 wspomnianej ustawy, a zatem nie ma potrzeby obejmowania polskich marynarzy obowiązkowym ubezpieczeniem pracowniczym, skoro mają oni prawo do skorzystania z dobrowolnego ubezpieczenia społecznego.

Podsumowanie

W analizowanym przypadku dotyczącym wyroku TSUE z 8 maja 2019 r. w odniesieniu do ubezpieczenia społecznego marynarzy, wskazać należy, że polski ustawodawca nie zaimplementował żadnych zmian w polskim prawie, które nakładałyby obowiązek ubezpieczenia polskiego marynarza pracującego pod banderą non-EU na rzecz armatora z siedzibą w państwie członkowskim z uwagi na jego miejsce zamieszkania.

Wnioski płynące z analizowanego wyroku TSUE wskazują, że w przypadku marynarzy mających polską rezydencję, którzy pracują lub pracowali na rzecz armatora z siedzibą w jednym z państw UE na statku pod banderą non-UE, ustawodawstwem mającym zastosowanie do tej sytuacji jest ustawodawstwo państwa członkowskiego miejsca zamieszkania tej osoby, tj. Polski, które nie przewiduje w takiej konfiguracji obligatoryjnego ubezpieczenia społecznego marynarzy.

Przez wzgląd na powyższe w dalszym ciągu aktualne pozostają w Polsce zasady ubezpieczenia marynarzy wynikające z Rozporządzeń UE (stosowanych bezpośrednio) i przepisów polskich, które w istocie sprowadzają się do przyjętej w polskim systemie prawnym zasady dobrowolności ubezpieczenia społecznego marynarzy w Polsce pracujących poza terytorium RP.

Co więcej, w polskim systemie prawnym nie funkcjonuje ani nie funkcjonował na przestrzeni ostatnich lat żaden przepis, który kreowałby obowiązek zapłaty, po stronie armatora lub marynarzy, składek na ubezpieczenie społeczne w Polsce z uwagi na ich miejsce zamieszkania w Polsce i pracę na statku pod banderą non-EU na rzecz zagranicznego pracodawcy/armatora z siedzibą w państwie członkowskim lub innym.

Warto również zaznaczyć, że orzeczenia TSUE nie mają w Polsce mocy powszechnie obowiązującej normy prawnej. Tak więc, aby zaimplementować pewne rozwiązania przyjęte w danym wyroku TSUE, co do jego celu, wymagana lub oczekiwana jest reakcja legislacyjna danego państwa członkowskiego. Zgodnie z art.87 Konstytucji RP: „Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia”. Przez wzgląd na powyższe orzeczenia TSUE nie stanowią w Polsce źródeł prawa i tym samym nie mają mocy powszechnie obowiązującej normy prawnej, tak więc, aby zaimplementować rozwiązania przyjęte w ww. wyroku TSUE wymagana jest reakcja legislacyjna danego państw członkowskiego, jeśli kwestie te nie są uregulowane w danym systemie prawnym państwa członkowskiego.

Z uwagi na powyższe, skoro z żadnej polskiej ustawy nie wynika obowiązkowe ubezpieczenie społeczne marynarzy przez wzgląd na ich miejsce zamieszkania w Polsce, takowy obowiązek nie powstaje w Polsce z automatu, w wyniku pojawienia się w obrocie prawnym ww. wyroku TSUE. Obowiązek taki nie powstaje po stronie marynarza i tym bardziej nie powstaje on w Polsce po stronie zagranicznego armatora.

Na sam koniec należy z całą mocą podkreślić, że wszelkie modyfikacje w zakresie ww. przepisów, które mogłyby prowadzić do obowiązkowego ubezpieczenia społecznego marynarzy w Polsce z uwagi na ich miejsce zamieszkania (przy pracy na statku operującym pod banderą non-EU) muszą być wprowadzane z dużą rozwagą i wyczuciem obecnie panujących trendów na rynku zatrudnienia marynarzy.

MATEUSZ ROMOWICZ
radca prawny
Kancelaria Radcy Prawnego
Legal Consulting-Mateusz Romowicz